Paul's bonsai-site

Zaterdag 10 december 2006 heeft Anne Bollema een lezing gehouden bij Bonsaivereniging KOYA over de geschiedenis tot het heden van Bonsaischalen. Niet iedereen was hierbij aanwezig en menigeen heeft zoveel informatie gekregen dat de behoefte zal bestaan aan een kort naslagwerk. Hierbij een samenvatting van deze lezing met de belangrijkste zaken op 'n rijtje.

Geschiedenis
De geschiedenis start in China via de diverse tijdperken van de Sung, Guan- en Ming dynastie van 450 jaar na Christus tot rond 1644. In die periode werd veel ceramiek geproduceerd voor m.n gebruiksvoorwerpen en sieraden. Gek genoeg niet speciaal voor planten of überhaupt Bonsai.
Diverse streken of plaatsen in China hadden ook hun specifieke, eigen handelsmerk. Meestal vond dit zijn oorsprong op de manier waarop klei (het basis bestanddeel) werd gewonnen, opgeslagen of gebakken.

• Canton (west China): Diepe potten in fraaie blauwe tinten;
• Fukien-provincie: Beroemd om de handgemaakte, geglazuurde potten en vazen;
• Nanban: veel porseleinen producten;
• Nanking: Handelscentrum onder aansturing van de regering van wereldberoemd porselein.

Veel van de Japanse kunst vindt ook hier zijn oorsprong in China. Boeddhistische monniken importeerden dit van oudsher als zij kloosters in China hadden bezocht. Het dichten, schilderen en het maken van vliegers zijn daar voorbeelden van.
De Bonsaischalen zijn hierop geen uitzondering. Het merendeel van de schalen zijn dan ook getrouwe kopieën van de Chinese of komen uit China.

In het "Genroku-tijdperk" (1688 – 1704) en het begin Megi-tijdperk (1868 – 1912) werd er in Japan hoofdzakelijk gebruik gemaakt van de Chinese schalen. De Japanners hebben de volgende indeling gemaakt van geïmporteerde schalen:

• Kowatari (old crossing): zeer oude import (100 tot 300 jaar terug);
• Chuwatari of Nakawatari (middle crossing): oude import tot de 1ste Wereldoorlog (1912);
• Shinto (new-crossing): nieuwe import vanaf de 1ste Wereldoorlog;
• Shin – Shinto (new/new-crossing) nieuw/nieuwe import van na de 2de Wereldoorlog.

Ontwikkeling ovens in Japan
Zoals al eerder vermeld vindt veel van de Japanse kunst zijn oorsprong in China en werd rond 538 na Christus ook de primitieve vorm van pottenbakken door boeddhistische monniken geïmporteerd in Japan. Met name tussen 1400 – 1600 ontwikkelde diverse ovens in Tokoname, Shigaraki, Tanba, Bizen, Ezichen en Seto (dit alles binnen een straal van 130 km).
Een aantal van deze namen komen we zo af en toe tegen bij foto's van Bonsai waarbij iets over de schaal wordt vermeld. Namen en productiepercentages zijn:

• Tokoname (60%);
• Shigaraki (25%);
• Overige (15%).

Verschillen tussen Chinese – en Japanse schalen
Als eerste is er een duidelijk verschil in signeren oftewel het stempel van de oven aan de onderkant van de schaal.
De Chinese stempel bestaat uit: het teken van de oven met daarachter het jaartal.
De Japanners doen het op allerlei manieren: als stempel of ingekraste naam van de maker of beiden.

Ten tweede is er een significant verschil in het gebruik van het basisproduct: klei.
De Chinezen kennen van oudsher hun geheime recepten met altijd dezelfde klei. Vaak heeft men een voorraad 'voor het leven'. Dus worden alle potten decennia lang uit dezelfde kleisoort gefabriceerd.

De Japanners daarentegen laten de klei uit verschillende winningsgebieden komen waardoor de samenstelling en kleur per productie kan afwijken.

Als laatste is daar nog het verschil in de productie. De Chinees maakt een schaal met alleen een binnenmal. De buitenkant wordt geheel handmatig opgebracht. De buitenkant kent door dit handwerk altijd kleine verschillen of oneffenheden. Het eindresultaat krijgt daardoor een zgn. ziel.
De Japanner werkt met zowel een binnen- als een buitenmal. Hierdoor is op zowel de binnen- als de buitenkant geen enkele oneffenheid te bespeuren.

Vormen en stijlen
We maken hier onderscheidt in 2 stijlen:

• Formeel (rechte stam);
• Informeel (licht gebogen of hellende stam).

Ook de uitstraling van de boom kent 2 vormen:

• Stoer (dikke knoestige stam, een duidelijk zichtbare wortelpartij, dikke hoekige takken);
• Licht: (elegante takken, mindere wortelpartij).

Er zijn ook hier wel een aantal richtlijnen te geven maar het blijft uiteindelijk ook een kwestie van smaak. Het doel zal altijd zijn om een maximum aan kijkgenot te creëren.
Neem minimaal de volgende zaken in acht:

• Vorm eerst de Bonsai en kies dan pas de juiste schaal;
• Plaats de boom in de juiste positie en zorg ervoor dat de schaal het geheel vervolmaakt;
• Leg een voorraadje goede schalen aan om een juiste keuze te kunnen maken;
• Controleer de schaal op voldoende drainagegaten;
• Een schaal mag van binnen niet geglazuurd zijn en als het enigszins kan, vorstbestendig;
• De schaal mag doorgaans niet overheersen;
• Het beeld van de boom is en blijft het belangrijkste;
• Om de boom in goede energieke conditie te houden moet de grote en diepte van de schaal toereikend zijn voor wat de soort vraagt;
  • Een Wilg, Els of Moeras cipres gedijen bv. goed in een ondiepe schaal.
  • Bomen die over het algemeen diep wortelen en bloeiend fruit, bv. Ulmus, Quercus doen het beter in een diepe schaal.

Wat te doen bij twijfel
De juiste schaalkeuze blijft toch altijd weer een kwestie van smaak. Bij twijfel kun je ook je 'collega's' om raad vragen of kies voor een minder opvallende schaal. De kunst is niet alleen het vormen van een Bonsai maar vooral het creëren van een harmonisch geheel van een Bonsai in schaal.

Schaal kiezen; al of niet geglazuurd en nog erger: welke kleur?
Naaldachtigen en coniferen worden veelal in ongeglazuurde schalen geplaatst. Deze zijn minder opvallend en zodoende meer in harmonie met dit type boom.
Voor de overige bomen geldt dat een kleur wordt gekozen afhankelijk van bv. bast, bladeren, bloemen of fruit. Ook het favoriete seizoen kan hierbij een rol spelen.

Geraadpleegde literatuurlijst:

• John Naka
• Deborha Koreshoff
• Anne Swinton
• Horst Daute
• Koide/Kato/Takeyama
• Paul Lesniewicz.

Presentatie: Anne Bollema
Verslag: Paul Wolters.